Alzheimer, çağımızın en yaygın hastalıklarından biri ve genellikle aniden başlamıyor. Bu hastalık, sessiz ve yavaş bir ilerleyiş sergileyerek fark edilmeden gelişiyor. Çoğu zaman belirtiler belirdiğinde, hastalık beynin içinde uzun yıllar süren değişimlere yol açmış oluyor.
Son yapılan bilimsel çalışmalar, Alzheimer sürecinin, klinik belirtilerin ortaya çıkmasından yaklaşık 15-20 yıl önce başladığını açıkça ortaya koyuyor.
Kişi 60’lı yaşlarında unutkanlık yaşamaya başladığında, beynindeki biyolojik değişimlerin temelleri genellikle 40’lı yaşlarda atılmış oluyor. Erken yaşlarda önlem almanın beyin sağlığı açısından kritik bir yatırım olduğuna vurgu yapan Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Derya Uludüz, “40’lı yaşlarda beyin hâlâ esnektir ve müdahaleye açıktır. Bu nedenle bazı sorunların erken tespit edilmesi hayati önem taşımaktadır” şeklinde ifade etti ve şu önerilerde bulundu:
Genellikle ihmal ediliyor
Rutin sağlık kontrollerinde genellikle şu sorular gündeme gelir: Kalp damarlarım nasıl? Şekerim, kolesterolüm normal mi? Bağırsaklarım, karaciğerim iyi mi? Ancak, neredeyse hiç şu soru sorulmaz: “Beynim sağlıklı çalışıyor mu?”
Kalp için EKG, bağırsak için kolonoskopi, kemik için DEXA varsa, beyin için de bir değerlendirme yapılması gerekir. Çünkü beyin yaşlanması uzun bir süre sessiz seyreder; kişi kendini normal hissedebilir, ancak beynin daha fazla efor sarf ettiği bir dönem yaşanır. Gün sonunda şu düşünceler ortaya çıkabilir:
– Eskiden daha çabuk toparlanıyordum.
– Artık karar vermek beni yoruyor.
– Aklım yerinde ama sanki yavaşladı.
Bu düşünceler genellikle hafıza kaybı değildir, fakat erken uyarı sinyalleri olarak kabul edilmelidir.
Neden erken yakalamak önemli?
Demans (bunama) ve özellikle Alzheimer (en yaygın bunama türü) için en kritik dönem, belirtilerin başlamadığı zamandır. Bu aşamada sinir hücreleri hâlâ korunabilir. Beynin esnekliği (nöroplastisite) yüksektir. Yaşam tarzı, beslenme, uyku, stres yönetimi ve bilişsel egzersizler ile bu süreç yavaşlatılabilir. Bazı durumlarda ilerleyiş belirgin şekilde geri çevrilebilir. Geç kalındığında seçenekler azalır. Erken tespit, zaman kazandırır. Kalbe, bağırsaklara ve damarlara bakarak beyni göz ardı etmek, sağlıklı bir değerlendirme yapmak için yeterli değildir. 40’lı yaşlardan itibaren beyin sağlığına dikkat etmek, Alzheimer ve demansı ne kadar erken yakalarsak tedavi etme, yavaşlatma ve hatta geri döndürme şansımız o kadar artar.
Beyin check-up’ı nedir?
Beyin check-up’ı denildiğinde karmaşık ve pahalı testler akla gelmemelidir. Daha basit ve etkili bir başlangıç olarak Kognoskopi önerilmektedir; bu yöntem hafıza, dikkat, işlem hızı, karar verme ve yürütücü işlevleri değerlendiren bilimsel bir tarama yaklaşımıdır. Bu testler sayesinde beynin güçlü ve zayıf yönleri belirlenir. Kognitif hızdaki yavaşlama erken tespit edilir. Takvim yaşından bağımsız olarak beynin biyolojik yaşı hakkında bilgi edinilir. Eğer risk faktörleri varsa, daha ileri değerlendirmeler planlanır. En önemli nokta, belirtiler ortaya çıkmadan önce bir yol haritası çizme imkanı sunulmasıdır.
40’lı yaşlar kritik bir dönemeç
Orta yaşlar, beyin sağlığı açısından önemli bir dönüm noktasıdır. Bu dönemde;
– Bilgi işleme hızı doğal olarak yavaşlamaya başlar.
– Stres yükü artar.
– Uyku kalitesi bozulur.
– Fazla kilo ve kan yağlarında artış gibi metabolik dengesizlikler sıklaşır.
– Fiziksel aktivite azalır.
– Zihinsel yük artar.
Tüm bu faktörler bir araya geldiğinde, beynin biyolojik yaşı takvim yaşından daha hızlı ilerleyebilir. Bu aşamada erken değerlendirme, hastalığı önlemek, süreci yavaşlatmak ve geri çevirmek için kritik öneme sahiptir.
Kendinizi test edin
Aşağıdaki sorular, tanı koymak için değil, beyin sağlığına dair farkındalık yaratmak içindir. Her soruya sadece EVET veya HAYIR şeklinde cevap verin.
1. Eskiden aynı anda rahatça yaptığınız işleri şimdi yapmakta zorlanıyor musunuz?
2. Dikkatiniz eskisine göre daha çabuk dağılıyor mu?
3. Bildiğiniz bir kelimeyi söylerken sık sık “şey… şey…” diye durakladığınız oluyor mu?
4. Bir kişinin ya da nesnenin adını bildiğiniz halde aklınıza gelmesinin eskisine göre daha uzun sürdüğünü hissediyor musunuz?
5. Gün sonunda zihinsel olarak çok yorulduğunuz hissi var mı?
6. Son zamanlarda ani dönmelerde, merdiven inerken dengenizin eskisi kadar iyi olmadığını fark ediyor musunuz?
7. Daha önce sizi keyiflendiren şeylere karşı isteksizlik veya ilgisizlik hissi arttı mı?
8. Nedensiz bir iç sıkıntısı, keyifsizlik ya da duygusal olarak daha donuk hissetme hali oluyor mu?
9. Aklım yerinde ama beynim eskisi kadar hızlı değil diye düşündüğünüz oluyor mu?
Değerlendirme
0–1 EVET: Şu an için belirgin bir uyarı yok. Beyni koruyucu yaşam alışkanlıklarıyla devam etmek önemlidir.
2–3 EVET: Beyin hızında, dikkat ve zihinsel dayanıklılıkta erken sinyaller olabilir. İzleme ve yaşam tarzı düzenlemesi faydalı olacaktır.
4–5 EVET: Beynin biyolojik yaşı, takvim yaşından daha hızlı ilerliyor olabilir. Daha ayrıntılı bilişsel değerlendirme önerilmektedir.
6 ve üzeri EVET: Beyin sağlığınız mutlaka daha yakından değerlendirilmelidir. Bu durum her zaman hastalık anlamına gelmez, ancak dikkat edilmesi gereken bir uyarıdır.
Bu mini test, Alzheimer veya demans tanısı koymaz. Ancak, beyninize biraz daha yakından bakmak gerekip gerekmediği konusunda önemli bir ipucu sunar.
